De toekomst van de kerk

Net voor de lockdown kwamen we bij elkaar in een zo genaamde ‘brede kerkenraad’. Naast de leden van de kerkenraad  was er een aantal vrijwilligers uitgenodigd die lid zijn van verschillende werkgroepen om samen na te denken over de toekomst van onze kerk. De inleiding die ik daar hield werd de basis voor het gesprek dat daarop volgde, ik geef hem hieronder weer, zodat ook u die daar niet bij aanwezig was erover kunt meedenken:

We leven als kerken vandaag in een tussentijd. We beseffen dat de kerk van vroeger niet meer terugkomt en hoe de kerk van de toekomst er uit zal zien kan niemand nog precies voorzien. Toch zijn er vanuit de huidige ontwikkelingen wel wat lijnen uit te zetten. De zoektocht naar de kerk van de toekomst heeft een praktische kant: wat gaan we doen en hoe gaan we het doen. Veel mensen kijken om zich heen: wat zijn goede voorbeelden? Waar kunnen we wat van leren? Maar de kern van de zoektocht is, als het goed is, spiritueel.
Zoals Graham Gray, de anglicaanse bisschop van de pioniersplekken zegt: waar ritselt iets van de Geest, waar we bij aan kunnen sluiten? Zo begint het nadenken over  de toekomst van de kerk met luisteren, bidden, kijken, horen, voelen en proeven.

Als je vraagt naar de toekomst van de kerk, vraag je uiteraard meteen ook naar het wezen van de kerk. Wat is onze corebusiness?
Henri Nouwen verwijst voor een antwoord op die vraag naar een verhaal in Lukas 6. Jezus gaat in zijn eentje de berg op en brengt de nacht door in gebed. Als het dag wordt roept hij zijn leerlingen. Hij kiest er 12 uit. Met elkaar vormen ze een gemeenschap. Dan gaan ze de berg af en daar wacht hen een enorme menigte die Hem wil horen en zieken bij Hem brengt. Nouwen ziet hier een drievoudig principe in, volgens hem is hiermee het wezen van de kerk gedefinieerd: Omgang met God, Gemeenschap en Dienstbaarheid.
En dat kan dus blijkbaar ook in een kleine groep. Daar is ook geen kerkgebouw voor nodig.
Dat betekent meteen een bijstelling van ons beeld van wat een kerk is.
Wij denken bij het woord kerk al gauw aan een gebouw, een voorganger, een organisatie en een vaste groep mensen. De Britse praktisch theoloog Pete Ward noemt dat solid church.
Maar er is volgens hem ook zoiets als een liquid church, een vloeibare kerk. Een vloeibare kerk biedt een gevarieerd en regelmatig veranderend menu van vieren, gebed, studie en activiteiten.
Er gebeurt ook iets van kerk waar mensen in kleine groepen, soms tijdelijk, samenkomen. Toch zullen de vaste en de vloeibare kerk, volgens hem, niet zonder elkaar kunnen en dat denk ik ook.
Als we het over de toekomst van de kerk hebben, moeten we het ook hebben over het kerklid van de toekomst. Karl Rahner, katholiek theoloog, heeft gezegd: ‘De christen van de toekomst zal een mysticus zijn of hij zal geen christen zijn.’
Anders gezegd: De toekomstige Christen kent een geestelijk leven, wellicht meer dan nu het geval is.
En dat lijkt waar: jonge mensen die nu mee willen doen met de kerk, doen dat vanwege geloof, expliciet geloof zelfs. Daarom geloof ik met hem dat in de kerk van de toekomst ‘geloof in God’ voorop zal staan. Dat lijkt een open deur, maar dat is het echt niet, heel wat mensen die bij ons ingeschreven staan en de kerk bezoeken, zeggen al lang niet meer te geloven!
Dat geloof in God kan op diverse manieren gevoed en gevierd worden in de liturgie: verstild (Taizé), uitbundig met een band, of meer poëtisch, zoals de Liturgische Beweging dat doet.
Maar de omgang met God is in de kerk van de toekomst het meest onderscheidende punt ten opzichte van andere organisaties. Meer dan nu het geval is, is het het HART van alles. Gemeenschap en dienstbetoon zullen daaraan gekoppeld zijn.
De kerk van de toekomst heeft dus een duidelijke identiteit en is tegelijkertijd open en gastvrij.
Op zich is dat een spannend avontuur: een duidelijke identiteit hebben en tegelijk open en gastvrij zijn naar mensen die op een andere manier op zoek zijn.
De kerk is geen eiland, maar onderdeel van de samenleving en die samenleving is steeds meer een netwerksamenleving geworden. Dat betekent dat we vandaag de dag meer leven in los- vaste verbanden dan in vaste hiërarchische verbanden.
De meeste kerken zijn georganiseerd als een vereniging. Er is een bestuur, een actieve groep leden, een professional. Deze organisatievorm sluit niet meer zo goed aan bij de jongere generatie.
Zij zijn ook geen lid meer van een gymnastiekvereniging maar van een sportschool. Daar komen zij een professional tegen die instructie geeft en de boel  schoonhoudt, daar betalen ze dan graag voor!
De netwerksamenleving zal belangrijke gevolgen hebben voor de kerk. Welke precies is lastig te zeggen.
In ieder geval zullen kerkverbanden zoals de PKN en kerkgrenzen minder van belang worden.
Hier past ook de vraag of er wel sprake moet zijn van een levensloopbestendige kerk. In Australië ga je als 20-er naar een hippe kerk met band en multimedia, als 30-er met kinderen naar de methodisten, wat ouder ga je naar de Anglicanen vanwege de mooie liturgie etc.
Als er een gezamenlijk belang is, zal er samengewerkt worden met netwerken uit andere kerken maar evengoed met maatschappelijke organisaties.

Als het om kerkdiensten gaat zie ik twee profielen voor me.

  1. Met trefwoorden als liturgie, poëzie, klassieke (kerk)muziek en esthetiek. Dit vraagt om mensen die hierin ingewijd zijn. (20 tot 30% van de bevolking)
  2. Het andere profiel heeft trefwoorden als: interactie, thematisch, multimedia en lichte muziek

Er zullen zeker ook mengvormen zijn. Wat betreft diaconaat en dienstbetoon zijn er ook twee lijnen: als netwerk, als kerk iets doen (boodschappenmand na de HA dienst) en individueel vanuit de viering.

Na deze inleiding kwam het gesprek al vrij vlug op de bewering dat het kerklid van de toekomst meer dan nu een levend geestelijk leven heeft. Want hoe krijg je dat en hoe houd je dat? Voeren wij in onze gemeente wel voldoende het geloofsgesprek met elkaar? Sommigen gaven aan die uitwisseling ook echt te missen of het juist moeilijk te vinden dat met anderen te delen. Zeker ook met mensen buiten de kerk. Nu is een paar jaar geleden niet voor niets Geodee (Geloven Op Donderdag) gestart, een gespreksgroep van mensen tussen de 30 en de 60 ongeveer, die tweemaandelijks bij elkaar komt rond onderwerpen die gerelateerd zijn aan geloof.
En afgelopen najaar is de gespreksgroep rond zingevings- en levensvragen gestart, ook open voor mensen van buiten de kerk, die bedoeld is als plek waar je deelt met elkaar waar jij in gelooft, wat jou inspireert.
Maar blijkbaar is er behoefte aan meer plekken waar we met elkaar delen wat we geloven en wat dat geloof voor ons betekent. Dat is goed nieuws!
En ik wil dan ook graag na de zomer een derde gespreksgroep opzetten, wellicht in de vorm van bijbelstudie of leerhuis.
Tot die tijd kunt u in deze Coronatijd misschien eens grasduinen op de website van de PKN, waar allerlei te vinden is aan materialen rond het geloofsgesprek (www.pkn.nl/ geloofsgesprek) of u geeft gehoor aan de oproep die ik in de derde nieuwsbrief deed om in Inzicht te verwoorden wat de betekenis van uw geloof is in deze vreemde crisistijd en het zo met ons te delen.

Met een hartelijke groet aan u allen,

Marie-Jantien Kreeft

De toekomst van de kerk